Seksueel misbruik van kinderen: de werkgroep fictieve herinneringen

Staf Herten, Humo 6 april 1999

Als kind seksueel misbruikt worden is misschien het ergste wat je overkomen kan. Maar als volwassene valselijk beschuldigd worden van kindermisbruik kan evengoed je leven ruïneren. De laatste jaren komt dat trouwens geregeld voor; kinderen vallen in handen van goedmenende therapeuten die hun een seksueel trauma 'aanpraten', waarna ze zware beschuldigingen gaan uiten aan het adres van hun ouders, leraars of andere volwassenen. Niet zelden is het eindresultaat dat onschuldige mensen maandenlang in voorarrest zitten, hun baan verliezen, hun reputatie naar de vaantjes zien gaan en zelfs tot levenslang worden veroordeeld. Wie dacht dat de waarheid per definitie uit de kindermond komt, moet van de week beslist naar 'Hot Doc' kijken.

Maar therapeuten praten niet alleen onschuldige kinderen seksuele problemen aan: het overkomt ook volwassenen. Soms komen tijden een psychotherapie gruwelijke 'herinneringen' uit de kindertijd naar boven, die helemaal niet aan de realiteit blijken te beantwoorden. Jan Buijs van de Nederlandse Werkgroep Fictieve Herinneringen weet er alles van: vele jaren na de vermeende feiten werd hij door zijn negentienjarige dochter van incest beschuldigd.

Jan Buijs: "Incest bestáát, dat is een onweerlegbaar feit. Maar even onweerlegbaar is, dat er in ons land en elders honderden ouders en grootouders worden geconfronteerd met onterechte beschuldigingen door hun inmiddels volwassen kinderen - mensen van zestien jaar tot eind in de veertig. Altijd gaat het om hetzelfde: ze zeggen misbruikt te zijn in hun vroegste jeugd of in hun kindertijd. Soms gaat het om één incident, soms om langdurig misbruik, gepleegd door verschillende personen. En in bijna alle gevallen speelt een therapeut een grote rol."

HUMO: Een zogenaamd 'alternatieve' therapeut?

Buijs: "Neenee, ook reguliere psychologen. Meestal gaat het om therapeuten die gebruik maken van technieken die de laatste jaren uit Amerika zijn overgewaaid, bijvoorbeeld hypnose of een regressietherapie, waarbij de patiënt zijn verleden 'herbeleeft'.

Eigenlijk is het uitgangspunt van al die technieken dat er in het verleden wel iets moet zijn gebeurd, dat verklaart waarom de patiënt nu psychische problemen heeft. Want steevast komen die herinneringen naar boven in de loop van een therapie die eigenlijk om heel andere redenen was begonnen: depressie, eetstoornissen, relatieproblemen ..."

HUMO: Ofwel deugen die therapieën op zich niet, ofwel worden ze niet met de nodige omzichtigheid toegepast. Zijn therapeuten zich daar dan niet van bewust?

Buijs: "Eigenlijk gaat men er nog altijd van uit dat zo'n zware beschuldiging als incest niet onterecht kan zijn. Men staart zich ook blind op het leed van de echte slachtoffers van seksueel misbruik. Dan zeggen wij: 'Dat vinden wij óók verschrikkelijk. Maar als wij in vijf jaar tijd 221 gevallen hebben van ouders die valselijk zijn beschuldigd, zijn opgepakt, die in de cel hebben gezeten en van wie er een aantal in hoger beroep is vrijgesproken, dan moet je daar óók oog voor hebben.' Het gaat ons trouwens niet alleen om de vermeende daders. Ook hun 'slachtoffers' delen in de klappen: zij worden opgezadeld met een afschuwelijk verleden, en om daarmee in het reine te komen, worden ze soms jarenlang behandeld.

In Engeland heeft de orde van psychiaters vorig jaar een richtlijn uitgevaardigd, dat men uiterst omzichtig moet zijn met bepaalde therapieën: herinneringen aan seksueel misbruik die worden uitgelokt door therapeuten zijn niet noodzakelijk waar. Ook bij ons is het zogenaamde false memory syndrome inmiddels bekend. 'Maar,' zei een Nederlands therapeut, 'jullie zijn de hete aardappel die niemand op zijn bord wil hebben.' En dus verandert er in de aanpak helemaal niets.

Wat ook wel meespeelt is dat er reputaties op het spel staan. We hebben hier een geval gehad waarbij ouders door twee dochters werden beschuldigd van ritueel misbruik. De lagere rechter verklaarde hen schuldig, op grond van verklaringen van een vooraanstaand klinisch psycholoog én de voorzitter van de beroepsgroep van psychiaters. Maar in beroep werden ze vrijgesproken, dankzij de verklaringen van twee andere deskundigen. Die ouders zijn dus vrijgepleit, maar ze zijn wel door een hel gegaan. Ze werden 's morgens vroeg opgepakt, de hele straat was afgezet, overal zag je zwaailichten, er hingen helikopters in de lucht ... En ze hebben ik weet niet hoeveel dagen vastgezeten. In Amerika lopen er nu trouwens tal van strafprocessen tegen therapeuten, vanwege ouders die in het verleden ten onrechte van seksueel misbruik werden beschuldigd."

HUMO: Of valse aantijgingen nu van heel jonge kinderen komen of van volwassenen, kennelijk worden ze door therapeuten uitgelokt. Hebben rechters een blind vertrouwen in hen?

Buijs: "Een man wiens dochter bij mij nog op school heeft gezeten - voor ik van incest werd beschuldigd was ik leraar - werd er door zijn nichtje van beschuldigd dat hij haar van haar zesde tot haar tiende had misbruikt. Tegen hem werd een gevangenisstraf van 18 maanden geëist. Dat kind had onder meer verklaard dat hij met een sigaret schaamharen bij haar had weggebrand - toen ze zes was! Hoe kan een kind van zes nou schaamharen hebben? En op de koop toe rookte die man toen niet meer. Hij is dan ook vrijgesproken. Dat meisje had dus dingen verteld die aantoonbaar niet klopten. Vroeger keek men daar nauwelijks naar om, maar nu wel: men hoedt zich steeds meer voor overhaaste conclusies.

Toch blijft het me verbazen hoe sommige psychiaters tegen de zaak aankijken. Mensen uit Limburg werden door hun dochter van seksueel misbruik beschuldigd, maar uiteindelijk heeft ze haar verklaringen ingetrokken. Op een bepaald moment zocht haar moeder contact met de therapeut van haar dochter. Ze zei: 'Mijn dochter vertoont die en die symptomen. Betekent dat dan dat ze seksueel is misbruikt?' - 'Ja,' zegt die man. Dan zegt zij: 'Maar ik heb óók die symptomen. Ben ik dan óók misbruikt?' En die man zegt: 'Ja!' Waarop die moeder weer: 'Nee, helemaal niet!' Weet u hoe dat later in het dossier werd weergegeven? 'De moeder kan ook wel seksueel misbruikt zijn in haar jeugd, maar twijfelt er nog aan.' Dat staat daar dus letterlijk te lezen, meneer Herten!"

HUMO: Hoe is uw zaak uiteindelijk afgelopen?

Buijs: "Ze is nog altijd niet afgelopen, zo'n zaak kan járen aanslepen. Alles is begonnen toen mijn dochter een paar jaar geleden in behandeling ging bij een Vlaams therapeut. Ik ben toen ook ontslagen op school, mijn werkgever heeft die beschuldiging in de ontslagprocedure ingebracht - volgende donderdag beslist de rechter in hoger beroep of mijn ontslag terecht was. Maar ik weet niet of het ooit nog goed komt tussen mijn dochter en mij. Haar therapeut heeft mij ooit gezegd: 'Of het nu waar is of niet, als de patiënt er maar beter van wordt, dan is het toch goed?' Dat je ondertussen beschuldigd wordt van hele erge dingen en voor de rest van je leven getekend bent, is kennelijk bijzaak. Mijn dochter wil nu weer omgang met ons hebben, als wij haar gevoelens als incestslachtoffer erkennen, of ze nu waar zijn of op fantasie berusten. Maar wij hebben gezegd: 'Dat is voor ons onmogelijk, daar kunnen we echt niet mee omgaan.' Tja, wat kún je anders?"