"Brigittes waarheid niet de onze"

Ouders ontkennen incestverhalen dochter in film "De Ontkenning"

Marjolein Schipper, De Telegraaf, 6 juni 1992

Brigitte zou 329 keer door haar vader zijn verkracht, haar moeder zou haar regelmatig hebben afgeranseld, en op achtjarige leeftijd zou ze het slachtoffer zijn geweest van een groepsverkrachting. Als gevolg van deze verschrikkingen ontwikkelde Brigitte een meervoudige persoonlijkheidsstoornis (MPS); in de onlangs door de NCRV uitgezonden film "De Ontkenning" van cineast Tom Verheul vertellen haar zes persoonlijkheden hun verhaal. Een indringende film, bekeken door ruim een half miljoen mensen, geprezen als 'integer' en 'keelsnoerend'. Maar óók een film waarin Brigittes ouders van de vreselijkste misdaden worden beticht. Zonder gelegenheid tot weerwoord. Voor één keer zoeken ze de publiciteit, omdat ze vinden dat ook zij recht hebben op een Ontkenning. "Dat wij zomaar belasterd kunnen worden. Dat vinden we nog erger dan de verzinsels van Brigitte."

UTRECHT - Eind maart, een week voor de filmpremière van "De Ontkenning" bracht Brigitte (31) met haar hele familie, pa en ma incluis, nog een gezellig weekend door in een Center Parks-complex. Om de 65e verjaardag van haar vader te vieren. Broers ook mee, schoonzussen, kleinkind, zelfs de vriendin van Brigitte, samen met haar kinderen, was erbij. "Haar broers zaten in het ene huisje, wij met Brigitte in het andere," zegt haar moeder, terwijl de tranen in een vrijwel ononderbroken stroom over haar wangen lopen. Brigitte in één huisje met haar moeder, die haar regelmatig mishandeld zou hebben, haar toegeschreeuwd zou hebben dat Brigitte maar dood moest. In één huisje met haar vader, die haar 329 keer zou hebben verkracht. Hoe kan dat?

Wie de film heeft gezien kan zich zo'n familiebijeenkomst niet voorstellen. Brigitte laat voor de camera van cineast Tom Verheul haar zes persoonlijkheden, haar 'alters' in beroepsjargon, naar voren komen. Haar taalgebruik, gezichtsuitdrukking en manier van doen wisselen verrassend. De Gekke is een kinderlijke neuroot op een schommel, De Zelfverzekerde Dame een chique mevrouw. De Stoere gebruikt ruige taal.

Kwam haar vader 's nachts op haar kamer, dan ging Brigitte "weg, m'n hoofd uit. Dan kwamen de Anderen. Die namen het over."

Stuk vuil

'De Anderen', persoonlijkheden afgesplitst in Brigittes jeugd, vertellen in "De Ontkenning" wat zij allemaal te verduren heeft gehad. Seksueel misbruik door haar vader, soms zeven maal per week, soms twee maal per maand, de eerste keer toen ze zes (!) maanden was. Een groepsverkrachting boven een café door zeven mannen onder bedreiging van een geweer. Als een ongewenst stuk vuil behandeld door haar met smetvrees behepte moeder. Geen wonder dat Brigitte als kind vluchtte in andere persoonlijkheden, overigens een bekend fenomeen in de psychologie; vorige maand werd er in Amsterdam nog een congres over gehouden.

"Dat ze die persoonlijkheden-stoornis heeft, dat kan best. Daar kunnen wij als leken niets over zeggen, hoewel we er nooit iets van hebben gemerkt. Maar dat pa haar stelselmatig heeft verkracht en ma haar heeft mishandeld, dat is je reinste onzin. Niet dat we het Brigitte aanrekenen dat ze dit soort dingen zegt, die zit zó met zichzelf in de knoop. Maar dat het zomaar wordt verfilmd en op televisie wordt uitgezonden, zonder dat iemand ooit ièts aan mijn ouders heeft gevraagd. Dat vinden we onbegrijpelijk," zegt Brigittes oudste broer (37).

In haar ouderlijk huis staat de deur naar de tuin open. Moeder (60) schikt nerveus nog even iets aan de net geplukte bloemen en houdt het boeket ter keuring voor aan haar schoondochters: "Pioenrozen." Er is koffie, de drie broers, 37, 30 en 23 jaar oud, nemen een plakje koffiekoek. Vader (65), hartpatiënt en twee jaar geleden getroffen door een beroerte, zit er wat stilletjes bij; als hij iets zegt worden de emoties hem al snel te machtig.

De hele familie is bij elkaar gekomen, om zich gezamenlijk te verweren tegen De Ontkenning. Brigitte heet overigens anders, maar haar familie prefereert het deze naam aan te houden: "Net zoals wíj liever anoniem blijven. Tot dusver hebben we alleen maar bemoedigende reacties op de film gehad, van vrienden en kennissen die weten hoe de vork in de steel zit en ons steunen. Buitenstaanders hoeven niet te weten wie wij zijn.

Zeker is dat Brigittes jeugd niet zonder problemen is verlopen. Haar moeder, slank, kort blond haar, modern in een rood gestreepte blouse: "Op de lagere school was ze te dik en daar werd ze mee gepest. Of ik haar wilde helpen met afvallen. Natuurlijk, als je kind daarmee zit." Maar Brigitte sloeg door. Kreeg anorexia, moest zelfs opgenomen worden in het Academisch Ziekenhuis Utrecht.

Flinke knauw

"En daar is ze verzeild geraakt in het hulpverleningscircuit," zegt haar middelste broer. "We denken dat ze van die periode geestelijk gezien een flinke knauw moet hebben gehad. Ze ging van therapeut naar therapeut, eiste veel aandacht op." Hij valt even stil, kijkt met een blik van verstandhouding naar zijn beide broers: "Thuis ging dat vaak ten koste van ons."

Toch slaagde Brigitte uiteindelijk voor het vwo, waarna ze met succes een opleiding tot maatschappelijk werkster volgde. "We waren zo trots op haar, dat ze dat toch maar allemaal deed," zegt haar moeder. "Het contact was prima, Brigitte is na een jaar op kamers zelfs weer een tijdje thuis komen wonen. Want jij maakt toch de lekkerste koffie, zei ze dan."

"Ze is een paar keer op televisie geweest om te vertellen van haar anorexia-ervaringen en zelfmoordpogingen, onder andere bij Service Salon. Ook daar waren we trots op, dat ze dat deed en kòn.

Tot enige tijd geleden een tante opbelde. Dat Brigitte bij Sonja was geweest. Zo'n televisie-optreden was voor haar ouders niet ongewoon, wèl dat Brigitte er niets van had gezegd. "Want ze vertelde altijd alles wat ze deed," zegt haar moeder. "En ik las een stuk in de regionale krant over een nieuwe film, De Ontkenning. Een zekere Brigitte had meerdere persoonlijkheden naar aanleiding van incest en mishandeling in haar jeugd. Het ging ook over anorexia. De foto erbij was vrij onduidelijk, maar toch… Ik zeg tegen Brigitte: wijffie, ben jij dat? Nee hoor mam, zegt ze, hoe kom je erbij. Het bleef knagen, maar goed, we zouden dat weekend, 21 en 22 maart was het, met z'n allen de verjaardag van m'n man gaan vieren, dus vroeg ik niet verder."

Wel praatte ze erover met haar zoons. En die besloten de film, die op dat moment draaide in een bioscoop in Utrecht, te gaan bekijken. "We zagen natuurlijk gelijk dat het Brigitte was," zegt haar oudste broer. Verontwaardigd: "Ze is ziek, heel erg ziek. Maar dat je je ouders zóiets kunt aandoen, zulke erge beschuldigingen."

Gemeen

Geen seconde getwijfeld? Brigittes jongste broer vliegt op: "Wat denkt u, als ik ook maar een spèldeknopje twijfel zou hebben, zou ik dan hier zitten? Zouden mijn ouders dan kiezen voor deze publiciteit? Dan zouden wij ons stil houden, al lang blij zijn dat de politie niet aan de deur kwam."

"Kregen we de politie maar wel aan de deur," zegt Brigittes vader, moeizaam ademhalend. "Dan had ik tenminste de kans om mijn kant van het verhaal te vertellen. Voor de rechtbank kun je zeggen dat je onschuldig bent, die kans heb ik nu nooit gehad. Dat vind ik juist het gemene, die hele film is buiten ons om gemaakt. Terwijl wordt gesuggereerd dat het allemaal bewezen en wáár is."

Hij gebaart machteloos met zijn handen: "Tweeënhalf jaar geleden confronteerde Brigittes therapeut mij voor het eerst met het woord incest. Brigitte zou haar dat onder hypnose verteld hebben. Mevrouw, hoe bewijs je je onschuld? Ik zeg tegen haar, ik zeg: brengt u mij ook maar onder hypnose, dan hoort u wel dat ik zoiets nooit van m'n leven in m'n hoofd zou halen. Maar dat wilde ze niet. Als het waar was, zou ik daartoe toch nooit bereid zijn geweest?" Haar middelste broer valt bij: "Tot Brigitte zeven was, hebben we samen op één kamer geslapen. We zijn door het geringe leeftijdsverschil (13 maanden, red.), als een tweeling opgegroeid. Ik zou toch wat gemerkt moeten hebben?"

Dat was de eerste én laatste keer dat mogelijke incest ter sprake kwam. Haar moeder: "We vroegen haar hoe ze daarbij kwam. Ze ontkende alles. Daarna werd de onderlinge band sterker dan ooit. Brigitte woont vlakbij, kwam elke dag wel even binnenvallen. Toen ik vorig jaar geopereerd werd aan mijn blaas, heeft ze twee maanden lang, fluitend en zingend, hier voor het huishouden gezorgd. Over de film, die ook vorig jaar is opgenomen, heeft ze nooit met één woord gesproken."

Waarom? Waarom deze verhalen, deze beschuldigingen? De familieleden heffen de handen. "Dat is voor ons ook de grote vraag. We hebben het haar gevraagd, natuurlijk. Papa, ik weet dat je het niet gedaan hebt, maar ik moest ergens beginnen, dat soort antwoorden krijg je dan. Haar hulpverleners zeggen dat het háár waarheid is. Maar onze waarheid dan?"

Ze is ziek

Haar vader: "Ik reken het haar niet aan. Ze is ziek en beïnvloedbaar. Dat zij hiervoor gebruikt is en dat wij zomaar belasterd kunnen worden, dat vind ik veel erger. Dat er in kranten en tijdschriften artikelen over de film en dus over ons verschijnen, waarin we nog eens extra door het slijk worden gehaald."
Haar moeder: "Ik zou haar op een brandende kachel hebben gezet, hebben mishandeld als ze druppels in de wastafel achterliet." Hulpzoekend kijkt ze naar haar zoons: "Er werd in dit huis niet geslagen. Vraagt u het maar aan mijn zoons. Gaat u de buurt maar af, we wonen hier vijfendertig jaar, om te vragen wat voor gezin wij zijn. Groepsverkrachting boven het café? Ten eerste mochten de kinderen helemaal niet in het café komen, ten tweede, denkt u dat ik als moeder zoiets niet gemerkt zou hebben? Bij een achtjarig kind?" Haar jongste broer: "Op mijn zusters verzoek is een bevriende rechercheur officieus bij het café langs geweest. Brigittes beschrijving van die kamer klopte van geen kant."

Een lezing die wordt bevestigd door mevrouw Aarts, de toenmalige eigenares van het café. "Zoiets vreselijks is hier nooit gebeurd. Ik zou het kind, acht jaar, naar boven hebben gestuurd, naar die mannen toe, ach… Pure onzin. Gelukkig had die rechercheur dat ook al snel door."

Volgens de persvoorlichter van de plaatselijke politie is er door Brigitte nooit aangifte gedaan: "Noch van een groepsverkrachting, noch van incest of mishandeling. Wel heeft deze mevrouw verzoek om bemiddeling gedaan voor het geval er hier ter plaatse vervelend gereageerd zou worden op de film. Ik heb begrepen dat er allerhande beschuldigingen in geuit worden."

Haar broer: "En toen, tot overmaat van ramp, werd de film nog op de televisie uitgezonden ook (22 mei, red.). We hebben geprobeerd het tegen te houden, maar dat mislukte. Als reden werd opgegeven dat Brigitte immers al uitgebreid bij Sonja was geweest."

"Dat klopt," bevestigt NCRV-eindredacteur Ger van Dongen. "Ben je bij Sonja geweest, dan ben je in Nederland geweest. Bovendien is dit geen journalistiek verhaal, zodat geen wederhoor hoeft te worden toegepast. Ten derde gaat deze film niet over incest, maar over MPS. En ik kan u zeggen dat we er ontzettend veel positieve reacties op hebben gehad."

Laag pitje

Het contact tussen Brigitte en haar familie staat op een laag pitje. "We zijn op het ogenblik zo emotioneel, we willen even tot rust komen," zegt haar moeder. "Ik praat wel gewoon met haar hoor, als ik haar op straat tegen kom." De blauwe oogschaduw is weggehuild, de ogen zijn roodomrand. "Dit interview is ook heel emotioneel voor ons. Maar we willen iets doen. Anders denkt iedereen: o, je hoort niets van die familie, het klopt dus allemaal.

Een aanklacht wegens smaad is overwogen. "We hebben inlichtingen ingewonnen bij een advocaat. Het zou één tot anderhalf jaar gaan duren en smaad is moeilijk te bewijzen," zegt haar broer. Haar vader: "Van het één zou het ander komen, we willen Brigitte niet nog verder in de vernieling helpen. Want het is en blijft toch je kind."

Pas ná de première van de film is regisseur Tom Verheul, op verzoek van de familie, langs gekomen. "Hij zei dat de film ging over MPS, en dat het er voor hem niet toe deed of Brigittes verhalen over onze ouders waar zijn of niet," zegt Brigittes oudste broer. "Dat heeft hij ook zwart op wit gezegd in de VPRO-gids. Daarin wordt hem gevraagd of hij zeker weet dat Brigitte misbruikt is en het niet een bizar waandenkbeeld van haar is. Waarop Verheul zegt: 'We weten het ook niet zeker. (…) Brigitte is er aan toe, zoals zij er aan toe is, doordat zij de dingen op haar manier heeft ondergaan. Of ze dat echt heeft ondergaan, weet ik niet. Het is HAAR waarheid."

Dader ontkent

Volgens Verheul is het in tachtig procent van de MPS-gevallen zo dat de dader (degene die incest heeft gepleegd en / of het kind in de jeugdjaren heeft mishandeld) ontkent. "Dat is juist de bedding waarin MPS ontstaat. Het kind leeft met twee realiteiten, de andere persoonlijkheden zijn nodig om het overeind te houden," zegt hij desgevraagd.

Maar hadden de ouders er geen recht op om zich tegen alle beschuldigingen in de film te verweren? "Brigitte is niet haar echte naam en ze had in de film een pruik op. Als iemand in anonimiteit wordt opgevoerd is het niet nodig wederhoor toe te passen," vindt Verheul. "Bovendien komt in de film ook naar voren dat haar ouders in de film een ander verhaal hebben. Aan het eind zegt de Amerikaanse therapeut die haar behandelt: 'Als ik hier een ander lid van de familie krijg, krijg ik een andere waarheid te horen.' Dat is voldoende, vind ik."